Η μειονότητα των Ορθόδοξων Χριστιανών στις επίσημες στατιστικές της σύγχρονης Τουρκίας και στον αστικό χώρο

 

Σάββας Τσιλένης, Πολεοδόμος, Προϊστάμενος Τ.Υ. / Γ.Γ.Ε.Τ.

 

  

 

Λέξεις – κλειδιά

 

Μειονότητα, απογραφή, Τουρκία

 

 

 

Οι χωρικές διαστάσεις των δημογραφικών φαινομένων της ελληνορθόδοξης κοινότητας των ρωμιών στην Τουρκία κατά τη διάρκεια ενός αιώνα, που καλύπτει χονδρικά το δεύτερο μισό του 19ου και το πρώτο του 20ου , την περίοδο δηλαδή της ακμής της ρωμιοσύνης είναι ένα από τα θέματα που δεν έχουν εξετασθεί διεξοδικά από τους ιστορικούς της δημογραφίας και της πολεοδομίας. Δίχως να αγνοηθεί η κίνηση και συμπεριφορά αυτής της πολυπληθούς ομάδος κατοίκων στον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο της Μακεδονίας – Θράκης και Μικράς Ασίας, όχι μόνο για λόγους πληθυσμιακής βαρύτητας της τότε πρωτεύουσας αλλά και για τη συνεχή παρουσία της μέχρι σήμερα, παρουσιάζουμε διεξοδικότερα βάσει των υπαρχόντων διάσπαρτων στοιχείων τα ίχνη της δραστηριότητάς της στο δομημένο περιβάλλον. Η ελληνορθόδοξη κοινότητα ως η πολυπληθέστερη μετά την μουσουλμανική , που αποτελούσε το 61.5% του πληθυσμού σύμφωνα με την πρόχειρη απογραφή, που διενήργησε η Nομαρχία της Κωνσταντινούπολης, μετά την αποχώρηση των συμμαχικών στρατευμάτων, αριθμούσε 280 χιλ. κατοίκους δηλ. το 26,3% του πληθυσμού , ενώ οι Αρμένιοι ήταν 6,9% και οι Εβραίοι 5,3%. Ετσι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εικόνα της Πόλης, με το Π κεφαλαίο και μικρό ταυτόχρονα, ακόμη από τα μέσα του 18ου αιώνα.

Τα τελευταία χρόνια τούρκοι και ξένοι μελετητές κάνουν συχνά μνεία για την αξιοπρόσεκτη διαμόρφωση ολόκληρων αστικών πυρήνων στις γειτονιές όπου ήταν εγκατεστημένη η ελληνική κοινότητα και λαμβάνεται υπόψη η διαφορετική αρχιτεκτονική τους συγκρότηση στις μελέτες εξυγίανσης και ανάπλασης του πολεοδομικού ιστού, όπως στο Φανάρι και το Γαλατά. Οι συνοικίες όπου έζησαν οι ρωμιοί, ήταν χωροθετημένες αρχικά στον παραδοσιακό οικιστικό ιστό της εντός των τειχών Πόλεως, και στη μετέπειτα «νεώτερη» επέκτασή της στην ευρωπαϊκή και ασιατική ακτή, όπου σήμερα αυτοί οι πυρήνες αποτελούν το ευρύτερο οικονομικό και κοινωνικό της κέντρο. Προφανώς, η πραγματικότητα της σημερινής μητροπολιτικού μεγέθους, «μέγα - πόλης» (mega cities) όπως αναφέρεται από κάποιους μελετητές, διέπεται από ένα πολυπυρηνικό σύστημα κέντρων, του οποίου την αρχική παρουσία ανιχνεύουμε από το τέλος του 19ου αιώνα, λόγω και του γεωμορφολογικού ανάγλυφου της Κωνσταντινούπολης.

Η πολιτική κατάσταση εμπόδισε και εμποδίζει ακόμη την διάνοιξη στους μελετητές των επίσημων στοιχείων, που βρίσκονται στα Πρωθυπουργικά Αρχεία (Basbakanlik Arsivi) και έτσι περιοριζόμαστε στις δημογραφικές επεξεργασίες που δημοσίευσαν ερευνητές όπως ο Kemal Karpat (1), Stanford Shaw (2), Justin Mac Carthy (3), και πρόσφατα ο Αλ. Αλεξανδρής (4) για την πληθυσμιακή κατάσταση του 19ου αιώνα. Δείγμα αυτής της επεξεργασίας είναι ο πρώτος πίνακας του παραρτήματος, όπου παρουσιάζεται ο πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης στις οθωμανικές απογραφές. Τελευταίως δημοσιεύθηκε η μελέτη του Fuat Dundar (5) με τίτλο: «Οι μειονότητες στις απογραφές πληθυσμού της Τουρκίας» που αφορά τη δημογραφική κίνηση των πληθυσμών των διαφόρων μειονοτήτων που ζούσαν στη χώρα αυτή κατά τον 20ο αιώνα. Εκεί εμφανίζονται σε παράρτημα οι στατιστικοί πίνακες των δημοσιευμένων απογραφών που καλύπτουν την περίοδο από το 1927 έως το 1965.

Η πρώτη απογραφή διενεργείται 4 έτη μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας και χαρακτηρίζεται ως η πρώτη συστηματική αποτύπωση της ηλικίας, του φύλλου, της οικογενειακής κατάστασης, της εκπαίδευσης, της μητρικής γλώσσας και του επαγγέλματος. Μετά από το έτος 1935, κάθε 5 χρόνια διενεργείται απογραφή στη γείτονα χώρα, εκτός του έτους 1940, λόγω της κήρυξης του Β’ παγκοσμίου πολέμου, τα στοιχεία της δημοσίευσης αυτής βασίσθηκαν σε ένα δείγμα 5% του πληθυσμού. Σήμερα, πλέον, έχει αποφασισθεί η απογραφή να διενεργείται κάθε 10 χρόνια. Την ημέρα της απογραφής υπάρχει απαγόρευση εξόδου από το χώρο διαμονής όλων των κατοίκων, αλλά αυτό το μέτρο δεν είναι αρκετό για την ανυπαρξία ανομοιομορφιών στα δημοσιευμένα στοιχεία. Αυτές οι ασάφειες ή οι δύσκολα ερμηνεύσιμες ανακολουθίες, οφείλονται κυρίως σε δύο λόγους, στον νομαδικό χαρακτήρα τμημάτων του αγροτικού πληθυσμού, αλλά και στην ελλειπή εκπαίδευση των απογραφέων. Κατά την απογραφή του 1927 υπήρχαν περιοχές της Κωνσταντινούπολης που ο πληθυσμός δεν ομιλούσε την τουρκική γλώσσα, όπως στο Πέραν και τα Ταταύλα και οι απογραφείς συνοδεύονταν από διερμηνείς. Ακόμη μέχρι το 1960, ίσως και σήμερα, άτομα κουρδικής καταγωγής δεν πρέπει να απογράφονται πλήρως ορθά.

Η αναγκαιότητα της γνώσης των ποιοτικών στοιχείων των κατοίκων στα κράτη με πολυεθνοτική, πολυθρησκευτική και γενικότερα πολυπολιτισμική πληθυσμιακή δομή ξεκινά από τον 19ο αιώνα. Τα κυρίαρχα έθνη για να αντικρούσουν την εχθρική προπαγάνδα προσπαθούν να επινοήσουν τρόπους αλλοίωσης της εικόνας της πραγματικότητας. Στις επίσημες τουρκικές απογραφές δεν υπάρχει ερώτηση που προσδιορίζει την εθνότητα ή εθνικότητα, αλλά την υπηκοότητα, μετά δε το 1965, δεν υπάρχουν ούτε καταγραφές της ομιλουμένης μητρικής ή δεύτερης γλώσσας, αλλά ούτε του θρησκεύματος. Οι ελληνικές απογραφές, της ΕΣΥΕ, σταμάτησαν να δημοσιεύουν παρόμοια στοιχεία μετά την απογραφή του έτους 1951.

Κάποια ερωτήματα προκύπτουν σχετικά με το αν τα στοιχεία των επίσημων απογραφών ανεξάρτητα του ποσοτικού τους μεγέθους, αποτελούν την αναγκαία συνθήκη για τον ορισμό του μειονοτικού στοιχείου. Γνωστό είναι το πέρασμα από τα μιλλέτ (millet), δηλ. τις θρησκευτικές οντότητες των οθωμανών υπηκόων στην έννοια της μειονοτικής κοινότητας (cemaat), βάσει της Συνθήκης της Λωζάνης. Περάσαμε δηλαδή από το millet των ortodoks hristiyan (ορθόδοξων χριστιανών) στην εθνική κοινότητα των ρωμιών, «rum» όπως αποκαλείται ακόμη αυτή από τους τούρκους μελετητές. Τελευταία το επίσημο τουρκικό κράτος μεταχειρίζεται στην ένδειξη «θρησκεία» στις ταυτότητες, απλά την λέξη hristiyan, δηλ. χριστιανός, χωρίς να ορίζει το δόγμα του πολίτη της Τουρκικής Δημοκρατίας, ενώ από το 1923 το θρήσκευμα καταγράφονταν ως ”rum ortodoks“, δηλ. «ρωμιός ορθόδοξος». Οι όροι «εθνικός» ή «εθνοτικός» χαρακτηρίζει μια γενίκευση που απέχει πολύ από το να αντανακλά τη σύνθετη πραγκατικότητα, όπως ισχυρίζεται ότι την περιγράφει και το κριτήριο της μητρικής γλώσσας από μόνο του δημιουργεί στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας .

Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923, αλλά προηγουμένως με τα μεταναστευτικά ρεύματα που δημιουργήθηκαν από τους Βαλκανικούς Πολέμους και εντεύθεν, τοποθετήθηκαν ελληνόγλωσσοι μουσουλμάνοι στο χώρο της Μικράς Ασίας, όπως αντίστοιχα μεγάλωσε η τουρκόφωνη ομάδα των ορθόδοξων, των καραμανλίδων όπως λέγονται, στη σύνθεση του ελληνικού στοιχείου της Πόλης. Επίσης γνωρίζουμε ότι υπήρχαν και υπάρχουν ακόμη με μικρότερη αριθμητική δύναμη πληθυσμοί αραβικής, ασσυροχαλδαιικής και τούρκικης καταγωγής αλλά ορθόδοξοι στο θρήσκευμα. Ετσι στην επεξεργασία των στοιχείων παραθέτουμε σε ξεχωριστές στήλες τα απόλυτα μεγέθη αυτών των καταγραφών και τα συσχετίζουμε με το συνολικό πληθυσμό της χώρας και της Κωνσταντινούπολης αντίστοιχα. Εδώ αναφερόμαστε σε στοιχεία επιπέδου νομών, από την απογραφή του 1927 και εντεύθεν, παρατηρείται να υπάρχει ελληνόφωνος πληθυσμός και σε άλλες περιοχές εκτός της Κωνσταντινούπολης και του Canakkale (Τσανάκκαλε), που διατήρησαν ακόμη σημαντικό τμήμα των παλαιών μειονοτικών πληθυσμών τους. Συγκεκριμένα στο νομό του Τσανάκκαλε υπάγονται διοικητικά τα νησιά της Ιμβρού και της Τενέδου, που οι κάτοικοί τους είχαν εξαιρεθεί από την ανταλλαγή, όπως και της πρώην πρωτεύουσας του τουρκικού κράτους.

Παράλληλα με τις απογραφές που διενεργούνται την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, των οποίων τα επίσημα στοιχεία δεν δημοσιεύθηκαν ποτέ, πληθυσμιακά στοιχεία αναγράφονται στις διαφόρων ειδών επετηρίδες ή επιθεωρήσεις που κυκλοφορούν κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και το α’ μισό του 20ου αι. Οι κρατικές επιθεωρήσεις ονομάζονται Salname και αναφέρονται είτε στη κεντρική διοίκηση, είτε στην διοίκηση των επαρχιών. Εχουν εκδοθεί τελευταία μεταγραμμένες σε νέο τουρκικό αλφάβητο, πολλές επιθεωρήσεις επαρχιών, όπως της Αγκυρας, της Τραπεζούντας κ.α. Υπάρχουν παράλληλα και οι εκδόσεις εμπορικών επετηρίδων, οι οποίες είναι πρωτοβουλίες ιδιωτών, στη γαλλική κυρίως γλώσσα, όπως το Indicateur Oriental, που μετέπειτα ονομάζεται Annuaire Oriental , που σκοπός του ήταν να βοηθήσει τους συναλλασόμενους με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η έκδοση αυτή έχει μία σχεδόν αδιάληπτη συνεχή παρουσία, από το 1880 μέχρι το 1945 , και παίζει τον ρόλο ενός Χρυσού Οδηγού της εποχής. Διάφοροι μελετητές όπως ο Karpat στην εποχή μας, αλλά και οι παλαιότεροι οι Ubicini (6) και Vidal Cuinet (7) κάνουν χρήση των στοιχείων των salname, για να προβάλουν στοιχεία εθνοτήτων ανά επαρχία, της απογραφής 1844 ο πρώτος και του 1882/83, ο δεύτερος.

Άλλα πληθυσμιακά δεδομένα ποιοτικού χαρακτήρα που αντέχουν σε ποσοτική ανάλυση είναι αυτά των τραπεζών και ειδικότερα το πελατολόγιο της Οθωμανικής Τραπέζης (Banque Ottomane) (8) μεταξύ του 1903 – 1918, που απαριθμεί 6000 ατομικές καρτέλες, οι οποίες αναφέρονται σε καταθέσεις μετοχών και ομολόγων στο κεντρικό κατάστημα της οδού Βοϊβόνδα του Γαλατά (με την σημερινή ονομασία Bankalar Caddesi, Karakoy). Η Τράπεζα αυτή, αγγλογαλλικών συμφερόντων, ήταν η κεντρική Τράπεζα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και κατείχε το 95,5% των καταθέσεων το 1888, (το 92,7% το 1900, το 84,6% το 1909 και το 78,2% το 1913). Το αρχείο των καρτελών έχει ομοιογενή χαρακτήρα και το 85% αυτού αφορά ιδιώτες ή / και εταιρείες εγκατεστημένους/-ες ,το διάστημα αυτό των δεκαπέντε ετών, στη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας.

Τα στοιχεία που καταγράφονται είναι όνομα, επάγγελμα, διεύθυνση τόπου κατοικίας και εργασίας και η εθνότητα, μετά το 1915. Ο καθηγητής Edhem Eldem που μελετά και δημοσιεύει τα στοιχεία αυτά (9), παρουσιάζει την εικόνα μιας ευημερούσας «αστικής» τάξης μη μουσουλμανικής ταυτότητας που συνεργάζεται με την δυτική οικονομική διείσδυση. Αυτοί οι «αστοί», με τις όποιες συνδηλώσεις εκφράζει ο όρος και τις τυχόν αποκλίσεις από τον αντίστοιχο κοινωνιολογικό ορισμό που περιγράφει αυτός, για τους «επιχειρηματίες – καπιταλιστές» της δυτικής Ευρώπης, αποτελούνται κυρίως από μέλη των κοινοτήτων των ελληνορθόδοξων και των αρμενίων. Ο τόμεας των ξένων συμφερόντων, εγκατεστημένων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με κύριο στόχο την υπηρεσία του οθωμανικού Δημόσιου Χρέους, οι υπηρετούντες στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και οι νέοι επαγγελματίες των ελεύθερων κυρίως επαγγελμάτων, αντιπροσωπεύουν ένα νέο τρόπο ζωής, στον οποίο εκτείθεται η οθωμανική παραδοσιακή κοινωνία. Η έκφραση του νέου αυτού τρόπου αντιλήψεων και νοοτροπιών, που χαρακτηρίζεται ως δυτικού τύπου, καθιερώνεται στην γλώσσα των κυριάρχων, ως «αλά φράγκα» τρόπος ζωής, έχει τις αντίστοιχες χωρικές επιπτώσεις της. Ακόμη και το θερινό ενδιαίτημα του Αμπντούλ Χαμίτ του Β’, το ανάκτορο του Yildiz, δεν γλυτώνει από αυτή τη «μόδα». Ενώ το 44,9% της απογραφής 1904-1905, του πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης, κατοικεί στην Παλαιά Πόλη και μόνο το 26,7% στο Πέραν, στο δείγμα των καρτελών που φυλάσσονται στην Τράπεζα, το 61% των πελατών διαμένει σε αυτή τη συνοικία, η οποία συγκεντρώνει τα μεγάλα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, όπως το Ζωγράφειο Λύκειο, το Ζάππειο και το Κεντρικό Παρθεναγωγείο. Αυτό αποδεικνύει ότι το δημογραφικό κέντρο βάρους δεν αντιστοιχεί με το οικονομικό, το οποίο μετατοπίζεται στις κοινότητες Σταυροδρομίου και Γαλατά, από την περιοχή του Sirkeci και της Κλειστής Αγοράς (Kapali Carsi). Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στην ανατολική ακτή με το Σκουτάρι, Uskudar (η Χρυσούπολις των βυζαντινών) και τη Χαλκηδόνα, Kadikoy. Η πρώτη συνοικία ενώ είναι μιά προέκταση της Πόλης, με παραδοσιακό μουσουλμανικό χαρακτήρα και συγκεντρώνει περίπου το 10% του πληθυσμού, στο δείγμα των καρτελών αντιστοιχεί μόλις με το 2,8% των πελατών, ενώ αντίθετα στη Χαλκηδόνα, με το 2,6% του πραγματικού πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης αντιστοιχεί το 12,8% του δείγματος του πελατολογίου. Η παλαιά εντός των τειχών Πόλη και το Σκουτάρι, εκπροσωπούν τους “χαμένους” από τη διαδικασία σε εκσυγχρονισμού. Η αστική τάξη μετακινείται από τις παραδοσιακές συνοικίες για τις πολλά υποσχόμενες νέες δηλ. βορείως της πλατείας Τaksim δηλ. στο Pangalti, Bomonti και Sisli, αλλά και στα προάστια της Προποντίδας, όπως το Μακροχώρι (Βakirkoy) και τον Άγιο Στέφανο (Yesilkoy).

Αυτή η διαδικασία διέρρηξε το παραδοσιακό πρότυπο της κλειστής, στον εαυτό της, ζωής στη γειτονιά, δηλ. στους μαχαλάδες, όπου το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζούσε και εργαζόταν εντός μιας περιορισμένης αστικής περιμέτρου, με την εξαίρεση της οικονομικής και κοινωνικής ελίτ που απολάμβανε τη διαφοροποίηση τόπου κατοικίας και εργασίας. Μόνο το 8,5% του δείγματος ζούσε και εργαζόταν στην ίδια περιοχή, ενώ το υπόλοιπο 91,5% μετακινείτο καθημερινά από την κατοικία στο γραφείο ή το «μαγαζί». Αυτό και μόνο το γεγονός έδωσε στην Πρωτεύουσα τον πολυπυρηνικό της χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα περιθωριοποίησε ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού. Το ξύλινο κονάκι στον Ιππόδρομο (Atmeydan), ή το Aksaray, το παλαιό διοικητικό κέντρο, δεν είχε την ίδια βαρύτητα με το νεότευκτο διαμέρισμα, της από οπλισμένο σκυρόδεμα πολυκατοικίας, στο Νisantas, που ήταν φορτισμένο με διαφορετικό νόημα από πολιτισμική σκοπιά.

Ο Νίκος Α. Βέης περιγράφοντας την Κωνσταντινούπολη, μετά την ανακήρυξη της Τουρκικής Δημοκρατίας γράφει στην εγκυκλοπαίδεια Ηλιος (10): «Εκτοτε έπαυσεν να είναι η πόλις της χλιδής και της ανατολίτικης πομπώδους ευζωίας, τον τόνον της οποίας έδιδεν η εν αυτή μεγαλοπρεπής ζωή των Σουλτάνων. Αι εκδηλώσεις της ιδιορρύθμου ζωής της τουρκικής φυλής κυριώτεραι των οποίων εν τη ενδυμασία ήσαν το φέσι των ανδρών και ο πέπλος των γυναικών (φερετζές) κατηργήθησαν, καθώς επίσης οι αραβικοί χαρακτήρες του τουρκικού αλφαβήτου και η περιβολή των Τούρκων κληρικών. Η Κωνσταντινούπολις δια των μεταρρυθμίσεων τούτων, μεταξύ των οποίων καταλεκτέα η κατάργησις του μεσοτοίχου μεταξύ των δύο φύλλων, εγένετο η πόλις των μεγάλων μεταβολών και αναστατώσεων του 20ου αιώνος, εν η επεκράτησεν κράμα πολιτισμού ο ανατολικοευρωπαϊκός πολιτισμός». Ο δε Αθ. Οικονομίδης συμπληρώνει στο ίδιο λήμμα, ότι: “η ασύγκριτος γεωγραφική της θέσις επί σημείου, ενούντος δύο ηπείρους και αποτελούντος κόμβον θαλασσίων και χερσαίων συγκοινωνιών, εξησφάλισαν πάντοτε και εξακολουθούν να εξασφαλίζουν προέχουσαν θέσιν εις αυτήν, παρά την από του 1923 μεταφορά της πρωτεύουσας εις Αγκυραν”.

Η δυτικότροπης όψης αλλά ανατολικού υπόβαθρου παλαιά πρωτεύουσα, έπρεπε να εκσυγχρονισθεί με βάση τις αρχές της νεωτερικής πολεοδομίας (moderne urbanization) που εξέφρασε ο γάλλος πολεοδόμος των αποικιών Henri Proust τη δεκαετία του 1930. Είχε παρέλθει η εποχή του εξωραϊσμού του οικιστικού ιστού με τις διανοίξεις μεγάλων πλατειών και λεωφόρων που συνοδεύονταν με την ανάλογη μνημειώδη αρχιτεκτονική δημοσίων κτιρίων των αρχών του 20ου αιώνα. Ο λειτουργισμός ή φονξιοναλισμός και σχεδιασμός του χώρου βάσει δημογραφικών δεδομένων ήταν πλέον στην ημερήσια διάταξη. Ο Martin Wagner, γερμανός, επίσης πολεοδόμος, κλήθηκε την ίδια εποχή να συμβουλεύσει της αρχές για ένα ορθολογικότερο καταμερισμό του πληθυσμού βάσει μετρήσεων των καθημερινών μετακινήσεων (11). Το σχέδιο Proust, ο οποίος ήταν για πολλά χρόνια στην υπηρεσία της Δημαρχίας της Κωνσταντινούπολης, πέρα από κάποιες διανοίξεις λεωφόρων, δεν ήταν δυνατόν να υλοποιηθεί, ήταν η εποχή των φτωχών αγελάδων διότι η Αγκυρα απορροφούσε τα ελάχιστα κονδύλια του κρατικού προϋπολογισμού για να αποκτήσει διοικητικό κέντρο εφάμιλλο ενός σύγχρονου ευρωπαϊκού κράτους, με πρότυπο το γερμανικο-ιταλικό μοντέλο της εποχής του ολοκληρωτισμού και του αντιδραστικού μοντερνισμού.

Εξάλλου με τις αλλεπάλληλες πυρκαγιές, οι οποίες από το 1908 καταστρέφουν ολόκληρες γειτονιές, που αντιστοιχούν στο 1/5 της συνολικής κατοικημένης επιφάνειας, κυρίως εκεί όπου παρατηρείτο ανάμειξη των εθνοτικών πληθυσμών, ήταν απλούστερη η χάραξη και εφαρμογή των νέων ρυμοτομικών σχεδίων. Αν και δεν έχει αποδειχθεί μέχρι σήμερα, δεν ήταν τυχαία η πυρκαγιά που καταστρέφει 400–500 οικίες στα Ταταύλα, τον Ιανουάριο του 1929. Αμέσως οι αρχές αλλάζουν την ονομασία της συνοικίας σε Kurtulus δηλ. αυτή που σώθηκε, λυτρώθηκε αλλά και απελευθερώθηκε, ο συνειρμός της λέξης παραπέμπει στο τουρκικό “λέγειν” της Μικρασιατικής εκστρατείας, το Kurtulus Savasi, δηλ. τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Ο πληθυσμός αμέσως μετά τον πόλεμο ήταν λίγο περισσότερο από 1 εκατ., σε 3 όμως χρόνια χάνει 250 χιλ. και το 1935 αθροίζει 880 χιλ. Μόλις μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Πόλη ξαναφθάνει σε πληθυσμό το 1 εκατ. και έκτοτε συνεχώς αυξάνει με αλματώδεις ρυθμούς (βλ. Πιν.4).

Η συνολική αλλαγή της εικόνας της Πόλης επήλθε από το κύμα της αστικοποίησης της δεκαετίας 1950-60, επί πρωθυπουργίας του Adhan Menderes, τότε γκρεμίσθηκαν τα θαλάσσια βυζαντινά τείχη της Προποντίδας, για να κατασκευασθεί η παραλιακή λεωφόρος που συνδέει το Sirkeci με τον Άγιο Στέφανο και την ίδια εποχή απαλλωτριώθηκαν ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα στο Γαλατά για τη δημιουργία της πλατείας Κarakoy, όπως ήταν πλέον η νέα ονομασία του εμπορικού κέντρου. Τα δε γεγονότα της καταστροφής των περιουσιών της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας, της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου του 1955, αποτέλεσε την αρχή του τέλους για την εγκατάλειψη της Πόλης από το ελληνικό στοιχείο. Το επόμενο βήμα ήταν η απέλαση 12.000 Ελλήνων υπηκόων που είχαν παραμείνει ως μη ανταλλάξιμοι κάτοικοι κατόπιν της εμπλοκής του κυπριακού το 1964, τέλος η υποτροπή του 1974 ήταν το τελειωτικό κτύπημα. Ο πληθυσμός με ορθόδοξο θρήσκευμα, από το 26% το 1924, πέφτει στο 4,4% το 1905, για να περιοριστεί στο 2% το 1965, στην τελευταία απογραφή όπου καταγράφεται το στοιχείο του θρησκεύματος.

Σήμερα δεν γνωρίζουμε το ακριβές, αμελητέο υποσύνολο της κοινότητας στη θάλασσα των περίπου 12 εκατ. κατοίκων, που το Πατριαρχείο υπολογίζει για το έτος 1995 περίπου σε 3000 (12). Ενα ερευνητικό πρόγραμμα που θα είχε ως αντικείμενο την αναλυτική καταγραφή της κίνησης του πληθυσμού με βάση τις καταγραφές των μαθητολογίων των μειονοτικών σχολείων και την διασταύρωσή τους με τα στοιχεία των Κοινοτήτων, θα βοηθούσε στην εξαγωγή συμπερασμάτων για την ζωή της πολίτικης ρωμιοσύνης του 20ου αιώνα. Επίσης εργαλεία που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν είναι οι  κτηματογραφικοί - τοπογραφικοί χάρτες του Pervititch (13), οι οποίοι συντάσσονται για λόγους ασφαλιστικούς και όπου αναγράφεται ανά οικόπεδο το όνομα του ιδιοκτήτη του ακινήτου, (π.χ. Apartement Theodoridis) σε συνδυασμό με τα στοιχεία ονομάτων ανά οικόπεδο που μας παρέχει το τμήμα Διευθύνσεων των τόμων της επιθεώρησης του Annuaire Oriental (14).

 

 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

(1)      Kemal Karpat (1978) : “Ottoman population records and the census of 1881/82 – 1893”, International Journal of Middle East Studies, 9, 237 – 274.

(2)      Stanford J. Shaw (1978) : “The Ottoman census system and population, 1831 – 1914”, International Journal of Middle East Studies, 9, 325 – 338.

(3)      Justin Mac Carthy (1980) : “Greek Statistics on Ottoman Greek Population”, International Journal of Turkish Studies, vol. I,2, 66 – 76

(4)      Alexis Alexandris (1983) : “The Greek Minority of Istanbul and Greek Turkish relations, 1918 - 1974”, εκδ. Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα.

(5)      Fuat Dundar (1999) : “Turkiye Nufus Sayimlarinda Azinliklar” [οι μειονότητες στις απογραφές πληθυσμού της Τουρκίας], εκδ. Doz Yayinlari, Istanbul.

(6)      A. Ubicini (1853) : “Lettres sur la Turquie”, Paris , καθώς και του Eugene Bore (1849 – 1850) : “Almanach de l’ Empire Ottoman pour l’ annee 1849 et 1850” , Constantinople

(7)      Vidal Cuinet (1896) : “Syrie, Liban et Palestine geographie, administrative statistique, descriptire et raisonnee”, Paris.

(8)      Edhem Eldem (2000) : “Osmanli Bankasi Tarihi” [Η ιστορία της Οθωμανικής Τραπέζης], εκδ. Tarih Vakfi Yurt Yayinlari, Istanbul.

(9)      Edhem Eldem (2000) : “Κωνσταντινούπολη 1903-1918, ποσοτική ανάλυση μιάς αστικής τάξης”, περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 74-75, Αθήνα,

(10)  Νίκος Α. Βέης και Αθ. Οικονομίδης (περίπου 1950): Το λήμμα «Κωνσταντινούπολις» του εγκυκλοπαιδικού Λεξικού Ηλιος, τόμος 11ος, τευχ. 20ο.

(11)  Martin Wagner (1937): “Istanbulun munakale tahlili” [Η ανάλυση των μετακινήσεων της Κωνσταντινούπολης], περιοδικό Arkitekt, τ. 5 & 6.

(12)  Fuat Dundar (2000) : οπ.π. υπ.5

(13)  [Project cordinators : S.Ersoy and C. Anadol] (2000): “Istanbul in the insurance maps of Jacques Pervititch” [Η Κωνσταντινούπολη στους χάρτες Ασφαλειών του Ζακ Περβιτιτς], (δίγλωσση έκδοση για λογαριασμό της εταιρείας holding Axa Oyak, με τη βοήθεια του Tarih Vakfi), εκδ. Axa Oyak, Istanbul.

(14)  Σ. Τσιλένης (2000): “Οι ρωμιοί “αρχιτέκτονες” καλφάδες της Πόλης 1869 – 1945”, περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, τ. 74-75, Αθήνα.

(15)   

 


ΠΙΝ. 1- Η Ελληνική Μειονότητα στις απογραφές της Τουρκίας (1927-65)

 

Πληθυσμός ορθοδόξων χριστιανών ανά Νομό

 

A/A

ΝΟΜΟΙ

1927

1935

1945

1955

1960

1965

 

1

ΑΝΤΙΓΑΜΑΝ

_

_

_

27

299

194

 

2

ΑΝΤΑΝΑ

56

_

_

_

312

132

 

3

ΑΓΡΙ

_

30

0

11

71

6

 

4

ΑΦΙΟΝΚΑΡΑΧΙΣΑΡ

1

13

44

2

21

6

 

5

ΑΚΣΑΡΑΪ

0

_

_

_

_

_

 

6

ΑΜΑΣΙΑ

39

857

461

113

194

59

 

7

ΑΝΚΑΡΑ

561

615

1.179

577

1.185

734

 

8

ΑΝΤΑΛΙΑ

12

14

4

6

30

6

 

9

ΑΡΤΒΙΝ

30

_

_

_

1

0

 

10

ΑΪΔΙΝ

16

57

26

25

63

3

 

11

ΜΠΑΛΙΚΕΣΙΡ

333

588

478

655

768

33

 

12

ΜΠΑΓΑΖΙΤ

0

_

_

_

_

_

 

13

ΜΠΙΛΕΤΖΙΚ

2

2

1

2

4

6

 

14

ΜΠΙΝΓΚΟΛ

_

_

0

5

12

1

 

15

ΜΠΙΤΛΙΣ

0

_

0

0

122

2

 

16

ΜΠΟΛΟΥ

0

1

10

4

23

6

 

17

ΜΠΟΥΡΝΤΟΥΡ

9

0

0

4

6

4

 

18

ΜΠΟΥΡΣΑ

40

52

45

51

138

22

 

19

ΤΖ. ΜΠΕΡΕΚΕΤ

6

_

_

_

_

_

 

20

ΤΣΑΝΑΚΑΛΕ

4.469

7.133

6.962

6.613

4.163

5.221

 

21

ΤΣΑΝΚΙΡΙ

3

5

22

1

1

2

 

22

ΤΣΟΡΟΥΧ

_

0

3

0

_

_

 

23

ΤΣΟΡΟΥΜ

1

20

23

30

67

10

 

24

ΝΤΕΝΙΣΛΙ

3

2

12

0

48

4

 

25

ΝΤΙΓΑΡΜΠΑΚΙΡ

2

604

631

658

1.019

572

 

26

ΕΝΤΙΡΝΕ

341

200

117

95

207

85

 

27

ΕΛΑΖΙΓΚ (Ζ)

227

171

225

78

194

62

 

28

ΕΡΖΙΝΡΖΑΝ

1

29

48

11

45

26

 

29

ΕΡΖΟΥΡΟΥΜ

10

93

49

95

103

34

 

30

ΕΣΚΙΣΕΧΙΡ

84

51

79

8

144

9

 

31

ΓΚΑΖΙΑΝΤΕΠ

1

10

29

6

80

8

 

32

ΓΚΙΡΕΣΟΥΝ

2

4

1

0

29

5

 

33

ΓΚΙΟΥΜΟΥΣΧΑΝΕ

0

10

3

0

2

1

 

34

ΧΑΚΑΡΙ

0

_

0

0

9

0

 

35

ΧΑΤΑΪ

_

_

5.182

4.999

6.433

6.660

 

36

ΙΤΣΕΛ

1

402

472

292

421

391

 

37

ΙΣΠΑΡΤΑ

4

2

16

1

144

5

 

38

ΙΣΤΑΝΜΠΟΥΛ

100.214

95.956

76.844

67.550

68.118

47.207

 

39

ΙΣΜΙΡ

591

636

318

533

725

262

 

40

ΚΑΡΣ

150

167

602

325

401

80

 

41

ΚΑΣΤΑΜΟΝΟΥ

54

548

456

65

193

32

 

42

ΚΑΪΣΕΡΙ

302

1.657

967

406

436

140

 

43

ΚΙΡΚΛΑΡΕΛΙ

109

242

22

9

80

24

 

44

ΚΙΡΣΕΧΙΡ

8

57

30

_

21

1

 

45

ΚΟΤΖΑΕΛΙ

20

13

91

40

123

66

 

46

ΚΟΝΙΑ

93

82

293

176

426

15

 

47

ΚΙΟΥΤΑΧΙΑ

98

5

32

1

35

5

 

48

ΜΑΛΑΤΙΑ

558

1.030

364

99

136

45

 

49

ΜΑΝΙΣΑ

124

21

103

25

72

11

 

50

ΜΑΡΑΣ

25

8

10

19

76

0

 

51

ΜΑΡΝΤΙΝ

1

9.093

5.960

1.945

17.750

10.787

 

52

ΜΕΡΣΙΝ

531

_

31

_

_

_

 

53

ΜΟΥΓΛΑ

40

48

_

2

17

24

 

54

ΜΟΥΣ

_

7

1

1

21

7

 

55

ΝΕΒΣΕΧΙΡ

_

_

_

3

16

2

 

56

ΝΙΓΝΤΕ

2

29

20

4

16

2

 

57

ΟΡΝΤΟΥ

120

237

7

33

65

7

 

58

ΡΙΖΕ

1

_

0

0

4

1

 

59

ΣΑΚΑΡΪΑ

_

_

_

13

45

11

 

60

ΣΑΜΣΟΥΝ

109

149

106

70

113

11

 

61

ΣΕΪΧΑΝ

_

287

45

90

_

_

 

62

ΣΙΙΡΤ

6

11

39

247

520

263

 

63

ΣΙΝΟΠ

11

458

107

52

129

12

 

64

ΣΙΒΑΣ

200

2.054

743

274

341

209

 

65

ΣΕΜΠΙΝ ΚΑΡΑΧΙΣΑΡ

12

_

_

__

_

_

 

66

ΤΕΚΙΡΝΤΑΓ

82

131

5

17

19

28

 

67

ΤΟΚΑΤ

25

241

94

22

49

13

 

68

ΤΡΑΜΠΟΖΟΝ

77

53

30

37

27

5

 

69

ΤΟΥΝΖΕΛΙ

_

_

2

6

2

2

 

70

ΟΥΡΦΑ

4

25

23

5

81

15

 

71

ΟΥΣΑΚ

_

_

_

0

6

1

 

72

ΒΑΝ

0

133

0

1

18

1

 

73

ΓΙΟΖΓΚΑΤ

56

196

293

175

92

77

 

74

ΖΟΝΓΚΟΥΝΝΤΑΚ

28

218

45

41

81

47

 

 

ΣΥΝΟΛΟ

109.905

124.757

103.805

83.573

106.612

73.722

 

Πηγή: Dundar,Fuat "Turkiye Nufus Sayimlarinda Azinlikar" (Οι Μειονότητες στις Απογραφές Πληθυσμού της Τουρκίας)

 

 

 

ΠΙΝ. 2- Η Ελληνική Μειονότητα στις απογραφές της Τουρκίας (1927-65)

 

Πληθυσμός ομιλούντων την ελληνική ως μητρική γλώσσα ανά Νομό στην Τουρκία

 

Α/Α

ΝΟΜΟΙ

1927

1935

1945

1950

1955

1960

1965

1

ΑΝΤΙΓΑΜΑΝ

_

_

_

_

1

0

0

2

ΑΝΤΑΝΑ

519

_

_

_

_

47

51

3

ΑΓΡΙ

0

 

1

2

2

10

2

4

ΑΦΙΟΝ ΚΑΡΑΧΙΣΑΡ

71

99

10

10

5

137

169

5

ΑΚΣΑΡΑΪ

1

_

_

_

_

_

_

6

ΑΜΑΣΙΑ

2

4

69

65

61

19

6

7

ΑΝΚΑΡΑ

179

154

616

304

429

318

164

8

ΑΝΤΑΛΙΑ

0

521

1.147

396

434

635

14

9

ΑΡΤΒΙΝ

1.324

_

_

_

_

0

4

10

ΑΪΔΙΝ

1.322

1.740

699

2.455

382

220

71

11

ΜΠΑΛΙΚΕΣΙΡ

1.513

3.470

664

1.797

841

401

235

12

ΜΠΑΓΑΖΙΤ

0

_

_

_

_

_

_

13

ΜΠΙΛΕΤΖΙΚ

1

3

109

134

37

60

4

14

ΜΠΙΝΓΚΟΛ

_

_

21

29

4

1

0

15

ΜΠΙΤΛΙΣ

0

_

1

1

13

0

1

16

ΜΠΟΛΟΥ

18

5

7

2

209

4

3

17

ΜΠΟΥΡΝΤΟΥΡ

34

82

12

23

21

15

3

18

ΜΠΟΥΡΣΑ

1.445

386

536

414

306

177

106

19

ΤΖ. ΜΠΕΡΕΚΕΤ

641

_

_

_

_

_

_

20

ΤΣΑΝΑΚΑΛΕ

7.938

7.590

7.082

7.111

6.733

4.203

5.258

21

ΤΣΑΝΚΙΡΙ

0

0

20

0

1

0

1

22

ΤΣΟΡΟΥΧ

_

3

3

61

1

_

_

23

ΤΣΟΡΟΥΜ

0

1

7

0

1

16

12

24

ΝΤΕΝΙΖΛΙ

73

84

65

354

74

8

97

25

ΝΤΙΓΑΡΜΠΑΚΙΡ

0

29

62

57

120

7

1

26

ΕΝΤΙΡΝΕ

19

29

7

153

62

27

18

27

ΕΛΑΖΙΓΚ(2)

8

4

7

20

43

4

2

28

ΕΡΖΙΝΤΖΑΝ

9

3

28

2

8

6

5

29

ΕΡΖΟΥΡΟΥΜ

6

109

5

87

161

21

13

30

ΕΣΚΙΣΕΧΙΡ

66

94

123

35

23

6

4

31

ΓΚΑΖΙΑΝΤΕΠ

36

27

14

29

22

9

6

32

ΓΚΙΡΕΣΟΥΝ

0

5

3

13

4

28

0

33

ΓΚΙΟΥΜΟΥΣΧΑΝΕ

5

0

12

96

52

0

0

34

ΧΑΚΑΡΙ

0

_

0

2

13

0

0

35

ΧΑΤΑΪ

_

 

743

921

478

690

767

36

ΙΤΣΕΛ

53

715

885

611

337

298

137

37

ΙΣΠΑΡΤΑ

254

420

451

237

48

82

91

38

ΙΣΤΑΝΜΠΟΥΛ

91.902

79.920

69.780

67.593

65.108

49.081

35.097

39

ΙΣΜΙΡ

7.531

8.421

3.886

3.743

2.080

1.676

898

40

ΚΑΡΣ

0

0

2

13

41

176

6

41

ΚΑΣΤΑΜΟΝΟΥ

0

1

7

17

132

20

2

42

ΚΑΪΣΕΡΙ

2

9

104

57

25

3

1

43

ΚΙΡΚΛΑΡΕΛΙ

26

208

85

119

41

16

3

44

ΚΙΡΣΕΧΙΡ

0

0

23

0

_

0

0

45

ΚΟΤΖΑΕΛΙ

899

86

215

507

71

77

63

46

ΚΟΝΙΑ

23

21

111

19

43

15

3

47

ΚΙΟΥΤΑΧΙΑ

78

69

45

7

16

1

4

48

ΜΑΛΑΤΙΑ

7

21

15

3

22

0

5

49

ΜΑΝΙΣΑ

746

838

480

422

117

99

42

50

ΜΑΡΑΣ

15

0

0

0

30

3

0

51

ΜΑΡΝΤΙΝ

25

7

3

0

21

122

11

52

ΜΕΡΣΙΝ

1.611

_

_

_

_

_

_

53

ΜΟΥΓΛΑ

652

158

80

121

18

25

28

54

ΜΟΥΣ

_

0

2

0

26

0

0

55

ΝΕΒΣΕΧΙΡ

_

_

_

_

6

53

0

56

ΝΙΓΝΤΕ

90

59

20

0

311

135

5

57

ΟΡΝΤΟΥ

2

13

8

7

4

0

0

58

ΡΙΖΕ

1

_

0

8

0

7

9

59

ΣΑΚΑΡΙΑ

_

_

_

_

205

63

6

60

ΣΑΜΣΟΥΝ

27

19

24

10

23

41

91

61

ΣΕΪΧΑΝ

_

383

151

203

196

_

_

62

ΣΙΙΡΤ

1

4

4

1

19

1

0

63

ΣΙΝΟΠ

2

2

0

0

25

56

1

64

ΣΙΒΑΣ

411

21

38

2

57

20

0

65

ΣΕΜΠΙΝ ΚΑΡΑΧΙΣΑΡ

0

_

_

_

_

_

_

66

ΤΕΚΙΡΝΤΑΓ

32

42

87

186

18

52

19

67

ΤΟΚΑΤ

19

6

3

4

14

3

0

68

ΤΡΑΜΠΖΟΝ

64

2.265

22

973

34

5.895

4.535

69

ΤΟΥΝΤΖΕΛΙ

_

_

0

0

10

0

0

70

ΟΥΡΦΑ

0

5

1

0

4

11

0

71

ΟΥΣΑΚ

_

_

_

_

0

2

0

72

ΒΑΝ

0

2

0

1

10

0

2

73

ΓΙΟΖΓΚΑΤ

0

32

28

4

9

17

2

74

ΖΟΝΓΚΟΥΛΝΤΑΚ

119

192

47

31

26

20

17

 

ΣΥΝΟΛΟ

119.822

108.381

88.680

89.472

79.688

65.139

48.095

Πηγή: Dundar,Fuat "Turkiye Nufus Sayimlarinda Azinlikar" (Οι Μειονότητες στις Απογραφές Πληθυσμού της Τουρκίας)

 

 

 

ΠΙΝ.3 -Η Ελληνική Μειονότητα στις απογραφές της Τουρκίας (1927-65)

Αριθμός ορθοδόξων χριστιανών & ομιλούντων την ελληνική ως μητρική γλώσσα ως πρoς τον συνολικό πληθυσμό της Τουρκίας

Α/Α

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ

ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ

ΕΛΛΗΝ.ΓΛΩΣΣΑ.

ΣΥΝΟΛ. ΠΛΗΘΥΣΜ.

(2):(4)

(3):(4)

1

1927

109.905

119.822

13.629.488

0,81%

0,88%

2

1935

124.757

108.381

16.157.450

0,77%

0,67%

3

1945

103.805

88.680

18.790.174

0,55%

0,47%

4

1950

0

89.472

20.947.188

0,00%

0,43%

5

1955

83.573

79.688

24.064.763

0,35%

0,33%

6

1960

106.612

65.139

27.754.820

0,38%

0,23%

7

1965

73.722

48.095

31.391.421

0,23%

0,15%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΠΙΝ.4 -Η Ελληνική Μειονότητα στις απογραφές της Τουρκίας (1927-65)

Αριθμός ορθοδόξων χριστιανών & ομιλούντων την ελληνική ως μητρική γλώσσα ως πρoς τον συνολικό πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης

Α/Α

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ

ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ

ΕΛΛΗΝ.ΓΛΩΣΣΑ.

ΣΥΝΟΛ. ΠΛΗΘΥΣΜ.

(2):(4)

(3):(4)

1

1924 (*)

279.788

0

1.065.866

26,24%

0

2

1927

100.214

91.902

794.447

12,61%

11,57%

3

1935

95.956

79.920

883.599

10,86%

9,04%

4

1945

76.844

69.780

1.078.399

7,13%

6,47%

5

1950

0

67.593

1.166.477

0,00%

5,79%

6

1955

67.550

65.108

1.533.822

4,40%

4,24%

7

1960

68.118

49.081

1.882.095

3,62%

2,61%

8

1965

47.207

35.097

2.293.823

2,06%

1,53%