1.            Χαρτογραφικά δεδομένα

Ανδρέας Τσάτσαρης
 

Ο χρήστης ο οποίος έρχεται σε επαφή με τον συγκεκριμένο δικτυακό τόπο, θα είναι σε θέση να απεικονίζει σε θεματικούς χάρτες τα στοιχεία της επιλογής του, μέσα από συγκεκριμένες διαδικασίες. Στη ουσία προσφέρονται εργαλεία θεματικής χαρτογράφησης μαζί με τα απαραίτητα δεδομένα: βασικό χαρτογραφικό υπόβαθρο και οι αντίστοιχες θεματικές βάσεις δεδομένων  με την κατάλληλη χωρική αναφορά.

Συνεπώς η παρουσίαση βασικών στοιχείων θεματικής χαρτογράφησης θα βοηθήσει ιδιαίτερα τον χρήστη στην παραγωγικότερη χρήση των προσφερόμενων εργαλείων. Στο πλαίσιο αυτό, πρωτεύει η διερεύνηση και οριστικοποίηση των παραμέτρων εκείνων που καθιστούν εφικτή την οπτικοποίηση των χαρτογραφικών δεδομένων ως προς τη χωρική απεικόνιση και ανάλυση δημογραφικών φαινομένων, με τρόπο σαφή και εύληπτο.

Στο παρόν κείμενο ερευνάται το συγκεκριμένο αυτό σκέλος, το οποίο αφορά στην ουσία τη χαρτογραφική υποδομή. Το κείμενο αυτό αποτελεί το θεωρητικό πλαίσιο στο οποίο βασίστηκε η ερευνητική ομάδα για τη δημιουργία των παρουσιαζόμενων θεματικών χαρτών, η οποία και θεωρεί ότι παρουσιάζει ευρύτερο ενδιαφέρον.

Το θεωρητικό πλαίσιο κάτω από το οποίο κινήθηκε η προσέγγισή μας, έλαβε υπ’ όψιν της τους παρακάτω παράγοντες:

1.      Το σκοπό για τον οποίο θα κατασκευάζονται οι θεματικοί χάρτες του έργου, με προβληματισμό ως προς τα εξής ερωτήματα:

α) «Τι θα παρουσιάζεται»

Το ερώτημα ανάγεται στον προσδιορισμό της πληροφορίας την οποία πρέπει να περιέχει ο χάρτης ως ενιαίο σύνολο και συναρτάται άμεσα με το εύρος του στόχου του. Ειδικότερα για τους θεματικούς χάρτες, η συνολική εικόνα, σε συνάρτηση με το χρόνο ο οποίος μεσολαβεί ανάμεσα στην «πρώτη ματιά» και τη λήψη του σωστού μηνύματος, παίζει το σημαντικότερο ίσως ρόλο.

Με δεδομένο πως ένας καλός χάρτης έχει σημαντικό κόστος κατασκευής, υπάρχει ανάλογη τάση συγχώνευσης των στόχων του και φυσικά όσο περισσότεροι είναι οι διακεκριμένοι στόχοι, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία συγχώνευσης. Είναι σημαντική λοιπόν η απόφαση σε σχέση με το ερώτημα, «τι θα παρουσιάζει ο χάρτης» και κατ’ επέκταση η εύρεση της χρυσής τομής ανάμεσα στην ποσότητα των μηνυμάτων και την ποιότητα με την οποία αυτά μεταδίδονται.

 

β) «Πώς θα παρουσιάζεται».

Το ερώτημα αυτό αφορά στη συνολική εικόνα του χάρτη σε σχέση με την απάντηση που έχουμε δώσει στο πρώτο ερώτημα και αφορά στον τρόπο που θα επιλέξουμε για την απόδοση της συγκεκριμένης ποσότητας πληροφορίας.  Τα ερωτήματα που προκύπτουν συχνά στο σημείο αυτό είναι του τύπου: - η συνολική εικόνα θα πρέπει να συντίθεται με σκοτεινούς τόνους, ή φωτεινούς και πόσο; - ο χάρτης θα πρέπει να δείχνει «γεμάτος» ή «καθαρός» και πόσο; - πόση έμφαση πρέπει να δώσουμε στην ακρίβεια; - θα πρέπει να είναι χάρτης κλασσικού τύπου ή υπάρχει δυνατότητα αυτοσχεδιασμού στην παρουσίαση;   κ.ο.κ.  

2.      Την περιοχή της μελέτης του έργου

Κάθε περιοχή έχει ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό χαρακτήρα, με τον οποίο ο χαρτογράφος έχει συνήθως μικρή προσωπική επαφή. Πρέπει λοιπόν να προηγείται προσεκτική έρευνα σχετική με τις ιδιαιτερότητες της περιοχής μελέτης, καθόσον αυτές είναι δυνατόν να μεταβάλλουν σημαντικά τη χαρτογραφική αντιμετώπιση της εφαρμογής.

Ανεξάρτητα προς το είδος της εφαρμογής, η χαρτογραφική αντιμετώπιση μπορεί να ποικίλει ανάλογα με παράγοντες που από πρώτη άποψη δείχνουν «δευτερεύοντες». Ως παράδειγμα μπορούμε να αναφέρουμε το σχήμα της περιοχής, (διαφορετικά αντιμετωπίζουμε μία περιοχή όπως η Χιλή, με το πολύ μακρύ και στενό σχήμα, σε σχέση με την Πολωνία, με το στρογγυλό σχεδόν συνολικό σχήμα, και την Ελλάδα, με το νησιωτικό χαρακτήρα της) και την πυκνότητα των πληροφοριών (π.χ. το αστικό δίκτυο του Ν. Αττικής σε σχέση με αυτό του Ν. Ευρυτανίας).

 

        

 

 

 

 

 

 

 

Οι γεωμετρικές ιδιαιτερότητες της περιοχής μελέτης, αποτελούν παράμετρο ελέγχου του σχεδιασμού του χάρτη.

Συχνά η πραγματικότητα της περιοχής μελέτης παρουσιάζει δυσκολίες που μας υποχρεώνουν να μεταβάλλουμε τη μεθοδολογία που θεωρείται ως δόκιμη ή εκείνη που έχουμε αρχικά σχεδιάσει. Τα στοιχεία στα οποία θέλουμε να δώσουμε έμφαση μπορεί να είναι πολύ μικρά σε σχέση με τα στοιχεία υποβάθρου και να «χάνονται» στην τελική σύνθεση. Η ιεράρχηση των δεδομένων μπορεί να είναι δύσκολη λόγω της πληθώρας τους ή των πολυσχιδών σχηματισμών στη γεωγραφική τους κατανομή. Ενδεχομένως, κάποιο πολύ σημαντικό στοιχείο να «κρύβεται» στη γωνία του χάρτη. Η παρουσία μίας μεγάλης έκτασης για την οποία υπάρχει συγκεκριμένη χρωματική παραδοχή (π.χ. θάλασσα = γαλάζιο), να μας εμποδίζει να χρησιμοποιήσουμε τη χρωματική γκάμα που συνήθως χρησιμοποιείται ή έχουμε ήδη αποφασίσει. Τα ανωτέρω, αποτελούν κλασσικά παραδείγματα περιορισμών στη μεθοδολογία της χαρτογραφικής απόδοσης δεδομένων.

 

3.      Τα διαθέσιμα δεδομένα για το έργο

 

Θεωρητικά, ο αντικειμενικός σκοπός κατασκευής ενός χάρτη, καθορίζει και το τι θα απεικονιστεί σε αυτόν. Πρακτικά όμως, ο σχεδιασμός του χάρτη εξαρτάται και από τη φύση των δεδομένων που έχουμε στη διάθεσή μας. Διαφορετικές πηγές πληροφορίας απαιτούν διαφοροποίηση και στη στρατηγική του σχεδιασμού. Το μέγεθος της διατιθέμενης πληροφορίας πρέπει να είναι επαρκές για να καλύψει το στόχο του χάρτη. Επιπρόσθετα η ποιότητα της πληροφορίας, τόσο σε επίπεδο χωρικής ακρίβειας, όσο και χρονικής ενημέρωσης πρέπει να είναι συμβατή με το σκοπό του χάρτη.

Πολλοί χάρτες δίνουν τη εντύπωση ακρίβειας και πληρότητας, μεγαλύτερης από αυτή που οι πηγές της πληροφορίας μπορούν να παράσχουν, με «παραπλανητικά» αποτελέσματα. Πρέπει λοιπόν, μαζί με την πληροφορία, να μεταφέρεται και μία «αίσθηση σχετική με το χαρακτήρα και την ποιότητά της». (Εάν για παράδειγμα, έχουμε στη διάθεσή μας πτωχής ποιότητας πληροφορία, θα πρέπει να την απεικονίζουμε με αντίστοιχα μικρή λεπτομέρεια, ή σε μικρότερες σχετικά κλίμακες, ή μικρότερης έμφασης σύμβολα).

 

4.      Τη χαρτογραφική προβολή, τη χαρτογραφική κλίμακα και την κλίμακα του συμβολισμού που είναι κατάλληλες για το παρόν έργο.

Η επιλογή της χαρτογραφικής προβολής οφείλει να εστιάζει στην αντιληψιμότητα του χάρτη από το χρήστη του, χωρίς να διαστρεβλώνει μορφικά το θέμα και να δίνει τη δυνατότητα στο θεματικό χάρτη να «εξάγει» όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες προς τον αναγνώστη.

 


 

Το σχήμα και η γεωμετρία του χάρτη  αλλάζουν κατά τη διαδικασία της σύνταξης.

Παρά το γεγονός ότι αναφέρονται εκατοντάδες προβολές στη βιβλιογραφία και ο συνδυασμός τους μπορεί να αναπτύξει νέες, στην πραγματικότητα λίγες είναι εκείνες οι οποίες χρησιμοποιούνται κατά κόρον ως δοκιμασμένες και λειτουργικές για τα όποια χαρτογραφικά σενάρια. Υπενθυμίζουμε, ότι η επιλογή της κατάλληλης προβολής έχει να κάνει και με τη θέση στην οποία ευρίσκεται ο τόπος που πρόκειται να χαρτογραφηθεί και το μέγεθός του (άλλη  επιλογή προβολής γίνεται για περιοχές που βρίσκονται για παράδειγμα στους πόλους, άλλη για αυτές του ισημερινού).

Η χαρτογραφική κλίμακα συνήθως προδιαγράφεται από την έκταση της περιοχής που απεικονίζεται και από τις διαστάσεις του μέσου που θα χρησιμοποιηθεί για την απεικόνιση (άλλες προδιαγραφές για αναλογικό και άλλες για ψηφιακό μέσο). Βεβαίως, με την κοινή εννοιολογική σημασία της, η κλίμακα δεν δείχνει να παίζει πολύ μεγάλο ρόλο, αφού μικραίνοντας την κλίμακα, απλώς «βλέπουμε την περιοχή από πιο μακριά». Στη θεματική χαρτογραφία όμως, αυτή η αντίληψη περί κλίμακας καταργείται, αφού το ζήτημα που προέχει είναι να αναδειχθεί με σαφήνεια το κυρίως θέμα του χάρτη. Για το σκοπό αυτό και εφ’ όσον η κλίμακα θεωρηθεί ως προκαθορισμένη, ο χαρτογράφος έχει στη διάθεση του δύο παραμέτρους - μεταβλητές με τις οποίες δύναται να λύσει το πρόβλημα της σωστής ανάδειξης των στοιχείων: 

α). την κλίμακα συμβολισμού η οποία προδιαγράφεται από το μέγεθος των γραφικών συμβόλων (τα οποία μπορούν να απελευθερώνονται από δεσμεύσεις της χαρτογραφικής κλίμακας) και

β). την ποσότητα - λεπτομέρεια των στοιχείων που τοποθετούνται στο χάρτη, χρησιμοποιώντας τις μεθόδους της χαρτογραφικής γενίκευσης.

 

5.      Τους χρήστες και τις συνθήκες χρήσης

Το αναγνωστικό κοινό των θεματικών χαρτών παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Εκτείνεται από τους μαθητές του δημοτικού σχολείου έως το ευρύ κοινό και έως εξειδικευμένους επιστήμονες. Κάθε ομάδα διαφέρει από τις άλλες, τόσο στο μέγεθος της εξοικείωσης με τους κανόνες των γραφικών και του χαρτογραφικού συμβολισμού, όσο και στο επίπεδο γνώσεων γεωγραφίας ή ακόμη και στην κοινή περί των πραγμάτων αντίληψη. 

Για αρχάριους αναγνώστες είναι προτιμότερη η χρήση απλών  εικονογραφικών συμβόλων «διαισθητικού τύπου». Αντιθέτως, για επαγγελματίες, η μεταφερόμενη πληροφορία μπορεί να είναι πυκνότερη χρησιμοποιώντας περισσότερο αφηρημένα σύμβολα.

Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες χρησιμοποιείται ένας χάρτης επίσης ποικίλουν. Οδικοί χάρτες χρησιμοποιούνται μέσα στο αυτοκίνητο, τοπογραφικοί χάρτες στο ύπαιθρο, άλλοι τυπώνονται σε εφημερίδες - περιοδικά, παρουσιάζονται στην τηλεόραση, ή στο διαδίκτυο, κ.ο.κ. Σε σχέση με τις συνθήκες αυτές, ο χαρτογράφος υποχρεούται  σε αντίστοιχη πρόβλεψη που ανάγεται στην ποιότητα των υλικών που θα χρησιμοποιήσει, στην οπτική ανάλυση της τελικής εμφάνισης αναλόγως του μέσου (εκτύπωση, οθόνη κλπ) ή στην έμφαση που πρέπει να δοθεί σε ορισμένα χαρακτηριστικά του χάρτη.

6.      Τους τεχνικούς περιορισμούς

Οι τεχνικοί περιορισμοί αναφέρονται στον τρόπο και τα μέσα κατασκευής του χάρτη. Στη χαρτογραφία μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών, περιορισμούς αποτελούν οι δυνατότητες του λογισμικού προγράμματος (software) ή της αρχιτεκτονικής και των δυνατοτήτων του ιδίου του υπολογιστή (hardware). Το είδος του σχεδιογράφου (plotter / printer) τα μεγέθη των πενών, η ποιότητα και η ανάλυση της οθόνης του Η/Υ, οι διαβαθμίσεις των αποχρώσεων ή των μοτίβων που υπάρχουν στη διάθεσή μας συνιστούν περιορισμούς για τη χαρτογραφική σχεδίαση. Είναι φανερό πως πριν ξεκινήσει η χαρτογραφική διαδικασία πρέπει να είναι γνωστές όλες οι δυνατότητες και οι περιορισμοί, στα πλαίσια των οποίων θα λάβει χώρα η όλη κατασκευή.

Επί της ουσίας, το πλαίσιο στο οποίο κινήθηκε η όλη προσπάθεια υποχρεώθηκε να λάβει υπ’ όψη του τα εξής:

1.     Τα υφιστάμενα διατιθέμενα χαρτογραφικά δεδομένα για το σύνολο της χώρας (στο παράρτημα παρουσιάζονται πινακοποιημένες οι σχετικές πληροφορίες που συλλέχθηκαν από την ερευνητική ομάδα )

2.     Τα υφιστάμενα διαθέσιμα περιγραφικά δημογραφικά δεδομένα

3.     Τις τεχνικής φύσης ιδιαιτερότητες μέσω των οποίων αντιμετωπίζονται κατασκευές θεματικών χαρτογραφικών απεικονίσεων στο διαδίκτυο.

4.     Την ταυτότητα των εν δυνάμει χρηστών.

Σύμφωνα με τα παραπάνω:

Επιλέχθηκε ως σύστημα συντεταγμένων, το Ελληνικό Γεωδαιτικό Σύστημα Αναφοράς (ΕΓΣΑ) του 1987, (το οποίο στηρίζεται στο διεθνές προβολικό σύστημα GRS’ 80), αφού όλα τα διατιθέμενα υπόβαθρα αναφέρονταν σε αυτό.

Παρ’ όλο που ήταν εφικτό να επιλεγεί χαρτογραφικά ως γεωγραφική μονάδα αναφοράς ο ΟΤΑ σε επίπεδο κοινότητας (προ Καποδίστρια), αποφασίστηκε, η πρώτη προσέγγιση να γίνει σε επίπεδο Νομού. Η απόφαση αυτή στηρίχθηκε αφ’ ενός στις δυνατότητες που παρείχε η ομογενοποίηση των χρονικών σειρών των διατιθέμενων δημογραφικών δεδομένων και αφ’ ετέρου, στην έμφαση που δόθηκε ως προς την παραγωγή ενός πρώτου αποτελέσματος, ώστε να διαπιστωθεί η λειτουργικότητα του συστήματος.

Σύμφωνα με τις παραπάνω επιλογές, αξιολογήθηκε η ακρίβεια και η αξιοπιστία των δεδομένων και η γενίκευσή τους έδωσε τα επιθυμητά αποτελέσματα ως προς τις δυνατότητες των κλιμάκων κάτω από τις οποίες τα δεδομένα αυτά μπορούν να εμφανίζονται (επίπεδο χώρας, επίπεδο νομού).

Ελέγχθηκαν και αξιολογήθηκαν οι συμβολοσειρές που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για τις τρεις γεωμετρικές οντότητες (σημείο – γραμμή - πολύγωνο), ανάλογα με την περίπτωση και κάτω από τους τεχνικούς περιορισμούς εργασίας σε διαδικτυακό επίπεδο.

Μία τυπική απεικόνιση φαίνεται στο παρακάτω σχήμα καθώς και στο παράρτημα του παρόντος.

Η κατανομή του φαινομένου έγινε κατά νομό. Εμφανίζονται τα στοιχεία της γραφικής κλίμακας και του προσανατολισμού, καθώς και ο τίτλος με βάση τον οποίο έγινε η αναζήτηση. Τα επιφανειακά σύμβολα της σκίασης επιλέχθηκαν ώστε να τονίζονται με θερμά χρώματα (έντονο κόκκινο) οι γεωγραφικές ενότητες στις οποίες το φαινόμενο έχει υψηλές τιμές. Οι ερωτήσεις προς τη βάση δεδομένων έγιναν έτσι ώστε το αποτέλεσμα να σχετίζεται με την προϋπάρχουσα τιμή του μέσου όρου της μεταβολής.

Ολοκληρώνοντας πρέπει να αναφερθεί ξανά ότι στην τελική του μορφή το site θα περιλαμβάνει τέσσερα διαφορετικά χαρτογραφικά υπόβαθρα για το σύνολο της χώρας που θα αναφέρονται στις επόμενες υποδιαιρέσεις (μοναδιαίοι χώροι αναφοράς) του Ελλαδικού χώρου:

ü      Περιφέρειες

ü      Νομοί

ü      Παλαιοί Ο.Τ.Α.

ü      Νέοι Δήμοι

Στο παράρτημα του παρόντος παρουσιάζονται και οι τέσσερις αυτοί «χάρτες βάσης», ενώ προς το παρόν δεν έχει καθοριστεί ακόμα η τελική ψηφιακή τους δομή (τοπολογία, κωδικοποίηση κλπ.,) και συνεπώς δεν παρουσιάζεται στο παρόν.

Βιβλιογραφία Κεφαλαίου

1.        Κάτσιος Ι., Τσάτσαρης Ανδρέας «Διαλέξεις Θεματικής Χαρτογραφίας» Α έκδοση, ΤΕΙ Αθήνας 1998-99.

2.        Λιβιεράτος Ε., «Γενική Χαρτογραφία και Εισαγωγή στη Θεματική Χαρτογραφία», Α και Β έκδοση,1988 Θεσσαλονίκη, Ζήτη

3.        Νάκος Β., Φιλιππακοπούλου Β., «Θεματική Χαρτογραφία», Σημειώσεις ΕΜΠ, 1992 Αθήνα

4.        Παρασχάκης I., Παπαδοπούλου M., Πατιάς Π., «Αυτοματοποιημένη Χαρτογραφία», 1994 Θεσ­σαλονίκη, Εκδόσεις Ζήτη

5.        Tσουροπλής Δ., «Σημειώσεις  Τοπογραφικού Σχεδίου», Αθήνα, 1995

6.        «Αυτοματοποίηση, Εκσυγχρονισμός και Τοπική Αυτοδιοίκηση», Πρακτικά Συνεδρίου, 1992 Θεσ­σαλονίκη, Εκδόσεις Ζήτη

7.        «Στρατιωτική Επιθεώρηση», Τριμηνιαίο Δελτίο του Γ.Ε.Σ., Οκτ.- Δεκ. 1988

8.         Xαρτογραφική Επιστημονική Εταιρεία Ελλάδος (ΧΕΕΕ), «Πρακτικά Εθνικού Συνεδρίου Χαρτογραφίας», 1994, 1995, 1996, Εκδόσεις Ζήτη

9.        Bertin J., «Initiation a la Graphique», Paris IV, 1974.

10.    Clarke K., Analytical and Computer Cartography, 1990, Prentice Hall Inc.

11.    Cuff D., Mattson M., «Thematic Maps. Their Design and Production», London, 1984, Methuen & Co.

12.    Dorling D., Fairbairn D., «Mapping, Ways of Representing the World», Edinburg 1997, Longman

13.    Dent B., «Cartography. Thematic Map Design», Second Edition, Georgia State University, 1990, WCB

14.    International Cartographic Association (ICA), «Compendium of Cartographic Techniques», London and N. York 1988, James P. Curran Editor.

15.    Monmonier M., «How to lie with Maps», Chicago 1984, Τhe University of Chicago Press

16.    Monmonier M., Schnell G., «Map Appreciation», Englewwod Cliffs, NJ, Prentice Hall, 1988.

17.    Robinson A., Morrison J., Muehrcke P., Kimerling A., Guptill S., «Elements of Cartography, Sixth edition, N. York, 1995, John Wiley & Sons, INC.

18.    Tomlin D., Geographic Information Systems and Cartographic Modeling, 1990, Prentice Hall Inc.

19.    The Magazine of the World Health Organization, «A Health and Nutrition Atlas», 1988, Bland J. Editor

20.    Meyen E., Multilingual Dictionary of Technical Terms in Cartography (International Cartographic Association, Commission II, Wiesbaden, 1973, Franz Steiner Verlag