ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

9

ΚΕΦΑΛΑΙΟ I

 

Η ανατολική Ευρώπη: μια σύντομη αναδρομή στο παρελθόν

13

1.1. Οι πληθυσμιακές μεταβολές στην προ το 1945 περίοδο

13

1.2. Οι δημογραφικές εξελίξεις στο πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα

18

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ

 

Ανατολική Ευρώπη και Ελλάδα: Οι μεταπολεμικές δημογραφικές εξελίξεις

23

2.1. Αδρές δημογραφικές εξελίξεις: πληθυσμός, φυσική κίνηση και καθαρή μετανάστευση

23

2.2. Οι πληθυσμιακές δομές και η γήρανση του πληθυσμού

35

2.3. Η εξέλιξη της βρεφικής θνησιμότητας και της μέσης προσδοκώμενης κατά τη γέννηση ζωής

43

2.4. Συγχρονικοί δείκτες και γονιμότητα των γενεών

54

2.5. Η σύσταση και η διάλυση των εγγάμων συμβιώσεων

68

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ

 

Οι μεταπολεμικές δημογραφικές εξελίξεις στην ανατολική Ευρώπη: προοδευτική ανάδυση μιας vέας δημογραφικής ενότητας

95

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV

 

Η κρίσιμη δεκαετία (1990->): οι δημογραφικές επιπτώσεις της μετάβασης στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης

105

4.1. Θνησιμότητα

116

4.2. Γονιμότητα

121

4.3. Γαμηλιότητα, διαζύγια, οικογενειακές δομές

127

4.4. Τα Μεταναστευτικά ρεύματα

136

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V

 

Οι δημογραφικές εξελίξεις στην Ομόσπονδη Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας: οι ετερογενείς συμπεριφορές, υπόβαθρο στην ανάπτυξη περιφερειακών κρίσεων

141

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI

 

Η ανάδυση μιας «εξαιρετικής» δημογραφικής συγκυρίας στην ευρωπαϊκή ήπειρο: η περίπτωση της πρώην ανατολικής Ευρώπης

173

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

179

Παράρτημα Α:

 

Οι δημογραφικοί δείκτες: ορισμοί και βασικές έννοιες

181

Παράρτημα Β:

 

Οι χρησιμοποιηθείσες πηγές

187

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ – RESUME

191

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

193

 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Οι μεταπολεμικές πολιτικές επιλογές, διαιρώντας την ήπειρο μας μέχρι πρόσφατα σε δύο μεγάλες ενότητες (δυτική - ανατολική Ευρώπη) ως ένα βαθμό  επηρέασαν αναπόφευκτα και την οπτική γωνία που υιοθέτησαν οι δημογράφοι για τις συγκριτικές τους μελέτες. Η Ελλάδα π.χ., εντασσόμενη πολιτικά στον δυτικοευρωπαϊκό χώρο, σε όλες τις διαθέσιμες δημογραφικές  μελέτες  συγκριτικού χαρακτήρα εξετάζεται  μαζί με τις χώρες που αποτελούν τον κύριο κορμό του,  και ουδαμώς σε σχέση με τις άλλες βαλκανικές -ή ακόμη  τις λοιπές ανατολικές- χώρες παρ' όλες τις ενδεχόμενες ιδιαιτερότητες  και κοινούς  τόπους. Οι πρόσφατες πολιτικές αλλαγές στην Αν. Ευρώπη και το άνοιγμα των συνόρων επέφεραν σημαντικές ανακατατάξεις στο μεταπολεμικό τοπίο. Ταυτόχρονα σχεδόν (χρονική σύμπτωση απλώς), στην  ίδια περίοδο  εντάθηκαν στη χώρα μας  οι ανησυχίες   για τις δημογραφικές  εξελίξεις και οι προβληματισμοί για τις μέλλουσες επιπτώσεις τους,  προβληματισμοί που συνδέονται με τα δημογραφικά δρώμενα  στις  πρώην ανατολικές χώρες (ιδιαίτερα δε στις βαλκανικές). Η άμεση γειτνίαση της  χώρας μας με τρεις  από τις χώρες  αυτές και οι στενές σχέσεις  με άλλες δύο, συντείνουν στην ανάπτυξη  του ενδιαφέροντος αυτού  που δεν περιορίζεται ασφαλώς μόνον στις δημογραφικές εξελίξεις, αλλά  αφορά  τόσο την πολιτική ζωή και τις κοινωνικό-οικονομικές ανακατατάξεις όσο και την εξωτερική τους πολιτική. Παρ' όλα αυτά, αναδρομώντας στην ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία διαπιστώνουμε ότι ελάχιστες  μελέτες διαθέτουμε στον τομέα της δημογραφίας. Το βιβλίο αυτό φιλοδοξεί να καλύψει μερικώς το προαναφερθέν κενό συγκεντρώνοντας και αναλύοντας δεδομένα που  καλύπτουν δημογραφικά  καταρχάς την πρώτη μεταπολεμική  τεσσαρακονταετία (1950-1990) για τις  εννέα χώρες της περιοχής μελέτης

Τα βασικά ερωτήματα στα οποία ο συγγραφέας προσπαθεί να απαντήσει είναι τα εξής: α) η ευρωπαϊκή γεωγραφία των δημογραφικών συμπεριφορών επιτρέπει να θεωρήσουμε τον γεωπολιτικό αυτό χώρο με εφήμερη παρουσία (χώρο που αναδύθηκε μετά το 1945 και διασπάται προοδευτικά μετά το 1990) ως ενιαίο και σαφώς διαχωριζόμενο από την λοιπή Ευρώπη; β) η χώρα μας διαφοροποιείται σημαντικά από δημογραφικής άποψης από τις οκτώ χώρες της ανατολικής Ευρώπης και αν ναι, ως προ τι (και ως προς ποιες εξ αυτών); Τέλος, στα δύο τελευταία κεφάλαια του βιβλίου εξετάζονται συμπληρωματικά οι δημογραφικές εξελίξεις στην Ομόσπονδη Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας και η ανάδυση μιας νέας “εξαιρετικής” δημογραφικής συγκυρίας στην ευρωπαϊκή ήπειρο (η περίπτωση της πρώην «Ανατολικής Ευρώπης»). Απο την μελέτη αυτή αναδεικνύονται σαφώς τα όρια των συγκριτικών αναλύσεων, όταν ανομοιογενείς συμπεριφορές συγκαλύπτονται συχνότατα από τους μέσους εθνικούς όρους (ενώ παράλληλα τα δημογραφικά σύνορα τέμνουν τα εθνικά). Φυσικά, η γειτονική μας χώρας δεν αποτελεί μοναδική εξαίρεση στο ευρωπαϊκό τοπίο. Εκείνο όμως που την διαφοροποιεί είναι η συνύπαρξη στο εσωτερικό της εθνικών ομάδων με ριζικά διαφοροποιημένες δημογραφικές συμπεριφορές και ισχυρές χωρικές συγκεντρώσεις. Έτσι, όλως περιέργως, στα τέλη της χιλιετίας μας, οι αριθμοί αποκτούν απρόσμενη δύναμη και χρησιμοποιούνται ως ισχυρότατο επιχείρημα στα πλαίσια στρατηγικών υλοποίησης αλλυτρωτικών στόχων. Η ανάδυση όμως των δημογραφικών συνιστωσών ως κυρίαρχων με την συνακόλουθη επικράτηση της λογικής του “πλήθους” κινδυνεύει να  δυναμιτίσει μεσοπρόθεσμα την νοτιοανατολική Ευρώπη. Οι βαλκανικές χώρες, σε μικρότερο η μεγαλύτερο βαθμό, δεν είναι εθνολογικά ομοιογενείς. Η χρησιμοποίηση επιλεκτικά γεωγραφικών κλιμάκων αναφοράς, αναδεικνύει (η αντιθέτως αποκρύπτει) την ύπαρξη μη ενσωματωμένων μειονοτικών πόλων με ισχυρές χωρικές συγκεντρώσεις και το αίτημα για αυτονομία (ή ακόμη και αυτό του δικαιώματος αυτοδιάθεσης) κερδίζει συνεχώς έδαφος. Λαμβάνοντας υπόψη τα διακυβευόμενα στην περιοχή διεθνή συμφέροντα, το κοντινό και απώτερο βαλκανικό παρελθόν, τις ιδιάζουσες συνθήκες κάτω από τις οποίες συντελείται η μετάβαση στην οικονομία της αγοράς και την  σχετική αδυναμία παρέμβασης των διεθνών οργανισμών, η βαλκανική χερσόνησος τείνει να εισέλθει σε μακρά περίοδο αποσταθεροποίησης και κρίσης, συμπαρασύροντας ακόμη και χώρες, όπως η Ελλάδα, οι οποίες στην διάρκεια των τελευταίας πεντηκονταετίας ακολούθησαν ριζικά  διαφορετικές διαδρομές.

ABSTRACT

Les évolutions démographiques en Grèce et dans les ex-pays socialistes de l’Europe: une première approche

L’étude des évolutions démographiques dans l’Europe de l’Est depuis la fin de la seconde guerre mondiale (et plus particulièrement des changements intervenus dans les années 1990) est riche d’enseignements quant aux possibles relations entre système démographique et socio-politique. Cette partie du vieux continent, composée à la fois de pays appartenant aux Balkans et à l’Europe Centrale, fut souvent traitée par les démographes- en depit d’une diversité bien réelle-, plutôt comme un bloc, par opposition à l’autre Europe. En même temps, dans cette « autre Europe », les pays  « méditerranéens » - et la Grèce, pays du sud-est européen – furent examinés en insistant sur leurs « particularités » et sur le retard en matière d’ajustement de leurs comportements démographiques à ceux des autres pays européens, le postulat de toutes les analyses effectuées se basant sur la diffusion irrésistible des modèles démographiques du nord vers le sud. Parmi les principales composantes de cette approche dominante et dichotomique du mode scientifique, fut l’absence d’études comparatives entre les pays du sud et ceux de l’Est (voir entre les premiers et les pays Balkaniques).

Les bouleversements démographiques récents en Europe centrale et orientale et le choc que ces pays ont subi depuis la chute des anciens régimes ont de nouveau attiré l’intérêt des démographes européens. Les études, recherches et articles portant sur cette « Europe de l’est sans repères » furent multipliées lors des toutes dernières années, apportant de nouvelles connaissances et de nouveaux éléments de réflexion. Ils nous ont permis à la fois de mieux cerner les problèmes en approfondissant nos connaissances et de réfléchir sur certaines questions pour lesquelles les réponses étaient « évidentes » (comme px  sur l’unité démographique de l’Europe de l’Est). De plus, les conflits dans l’ex- Yougoslavie ont de nouveau mis  sur le devant de la scène les questions des minorités et accessoirement celles concernant les évolutions démographiques différentielles dans le temps et l’espace des groupes ethniques cohabitant au sein d’Etats pluriethniques, ce que les moyennes nationales ne permettent point de saisir. L’ensemble de ces questions furent pour nous un stimulant et un défi et se trouvent à l’origine de ce livre.

Dans ce livre, nous avons essayé d’apporter une esquisse de réponse a un nombre limité de questions, dont  les plus importantes sont schématiquement les suivantes:

a) Y a-t-il vraiment une unité démographique de l’Europe de l’Est ?

b) Les pays balkaniques (Albanie exclue, Grèce incluse) sont-ils marqués par des comportements démographiques proches en dépit d’un passe récent divergent, mais d’un passée plus lointain commun ?

c) Y a-t-il des comportements vraiment atypiques des régions occupées par les minorités dans les pays balkaniques (examen au travers de l’analyse des évolutions démographiques dans la République Fédérative de Yougoslavie et ses régions)

d) La crise actuelle en Europe de l’Est est-elle une conséquence directe de la chute des régimes socialistes ou est-elle le prolongement de dynamiques antérieures ? Les évolutions observées n’auraient-elles été vu le jour, même en absence du choc politique ?

e) Dans ces pays s’agit-il des modifications temporaires des comportements des populations est-européennes ou plus précisément d’une rupture, telle celle observée dans les autres domaines de la vie politique, économique et sociale ?

f) Y a-t-il des indices nous permettant de parler d’un rapprochement (voir d’une convergence) avec les dynamiques démographiques de l’Europe de l’Ouest ?